Haddade Adel
Haddade Adel

نشست علمی فرهنگستان با مؤلّفان و كارشناسانِ كتاب‌های درسی

سخنرانی دكتر حداد عادل در

نخستین نشست علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی با مؤلّفان و كارشناسانِ كتاب‌های درسی آموزش و پرورش

(دوازدهم تیرماه ۱۳۹۱)


همه شما مؤلفان و كارشناسانی كه، در كارِ تدوین كتاب‌های درسی، دستی بر آتش دارید، خواه ناخواه، با زبان سروکار دارید و هیچ یك از شما نیست كه بگوید کارش ربطی به زبان ندارد. حتی کارشناسان ریاضی نیز باید دانش ریاضی را با زبان منتقل کنند. در واقع، زبان در سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی دارای دو وجه است: یک وجه عام و یک وجه خاص. وجه خاص به کارشناسان گروه ادبیات یا دوره ابتدایی کتاب‌های فارسی مربوط می‌شود اما وجه عام به همه كارشناسان و مؤلفان، در همه رشته‌ها و حوزه‌ها، مربوط است. اهمیت توجه به زبان در این سازمان از آن جهت است كه یکی از مشکلات آموزش، به‌طور كلّی، بی‌توجّهی به زبانی است که مخاطب می‌تواند بفهمد.

گاه دانش‌آموزی وقتی كه او را امتحان می‌كنند نمره ممتاز می‌گیرد امّا خودش معنای پاسخ‌های امتحانش را نمی‌فهمد! به‌طور مثال، در دوره ابتدایی سؤال می‌شد که میرزای شیرازی چه کار مهمی کرده است؟ دانش‌آموزان جواب می‌دادند که میرزای شیرازی تنباکو را تحریم کرد و نمره هم می‌گرفتند. اما اگر از آنان ‌پرسیده می‌شد كه «تحریم تنباکو یعنی چه؟» نمی‌فهمیدند. این مثال بارزی است كه می‌توان آن را به همه رشته‌ها و درس‌ها تعمیم داد. بنابراین، مؤلفان و كارشناسان كتاب‌های درسی همواره باید از خود بپرسند كه آیا چیزی که من می‌فهمم و می‌نویسم، مخاطب من هم آن را می‌فهمد یا نه؟ این پرسش صرفاً به کارشناس زبان و ادبیات فارسی یا مؤلفان كتاب‌های درسی مربوط نیست، بلكه هر کس كه کتابی تألیف می‌كند باید این دغدغه را داشته باشد. تنها تفاوت كار شما با مؤلفان دیگر، در این باره، ‌این است كه مؤلفانِ كتاب‌های غیردرسی لزوماً به قصد تعلیم نمی‌نویسند ولی شما صرفاً به قصد «تعلیم» می‌نویسید و «تعلیم» در كار شما موضوعیت و حتی محوریت دارد. شما نه فقط باید در «درست نوشتن» بلکه باید در «متناسب نوشتن» هم حسّاس باشید. انتظارِ داشتنِ دغدغه زبانی یک انتظار طبیعی از مؤلفان كتاب‌های درسی است. مؤلف كتاب درسی باید حدّاقلی از توانایی‌های زبانی را بیش از افراد مشابه داشته باشد و این توانایی در كارش حضور و ظهور داشته باشد. به‌طور كلی، او باید دو کمال داشته باشد: یکی کمال تخصّصی در رشته تخصصی‌اش و دیگری کمال بیان کردن مقاصدش در آن رشته.

در وجه خاص هم تعلیم زبان و ادبیات فارسی در این سازمان و به عهده شماست. یعنی هر کس در ایران زبان فارسی یاد می‌گیرد و خواندن و نوشتن می‌آموزد و با ادبیات فارسی آشنا می‌شود بر اثر تلاش‌های شماست و، به همین جهت، اگر شما کار خود را درست انجام دهید زبان فارسی حفظ می‌شود و رونق و رواج پیدا می‌کند، ولی اگر در کار شما اشکالی ‌باشد این اشکال سرایت می‌كند و منشأ صدها اشکال دیگر می‌شود. اشكال در كار شما همان خشت اوّلی ‌است که کج نهاده می‌شود. آموزش صحیح زبان ملّی، در همه‌‌جای جهان، یکی از وظایف اصلی برنامه‌ریزان و مؤلّفان کتاب‌های درسی است و انتظار حکومت‌ها از کتاب‌های درسی در درجه اوّل آموزش زبان رسمی هر کشور و ترویج آن است.

اما جایگاه فرهنگستان در این میان كجاست و ارتباط این نهاد با سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی چگونه باید باشد؟ وظیفه فرهنگستان نگهبانی از زبان فارسی و تقویت و گسترش آن و رصد زبان فارسی و مدیریت تحوّل در آن است. جایگاه فرهنگستان در عالم زبان فارسی نظیر جایگاه بانک مرکزی در سیاست‌های پولی است. اگر واحد رسمی پول در کشور ما ریال است زبان رسمی ما هم در این كشور فارسی است و این هر دو در قانون اساسی ما آمده است. در هر کشوری یک واحد پول رسمی وجود دارد كه نحوه مبادله این پول با سایر پول‌ها در بانک مرکزی تعیین می‌شود و اساساً تنظیم بازار از نظر نقدینگی با بانک مرکزی است. سیاست‌های پولی همه بانک‌های كشور تابع بانک مرکزی است. دادوستد با خارج از كشور با بانک مرکزی است. در دنیای متحوّل اقتصاد یک مؤسسه وجود دارد که سعی می‌کند ارزش پول كشور را حفظ کند. زبان هم همینطور است. زبان دائم در حال تحوّل است. در دنیای متحوّل، زبان هم متحوّل است و هر تحوّلی هم مدیریت لازم دارد. اگر تحوّل و توسعه مدیریت نشود به بیراهه کشیده می‌شود. فرهنگستان اساساً برای این تأسیس شده است كه اوضاع و احوال زبان فارسی را در روزگار ما رصد كند و، با توجه به قواعد زبان فارسی و طبیعت و پیشینه و وضع فعلی و آینده این زبان، این تحوّل را مدیریت کند. از طرف دیگر، هیچ دستگاه و سازمانی در ایران به اندازه جمع شما در تعلیم و ترویج زبان فارسی مؤثّر نیست، چراكه در واقع این جمع است كه سررشته تعلیم زبان فارسی را در کشور در دست دارد. کاری که شما می‌کنید با کار ناشران و مؤسّسات علمی قابل مقایسه نیست. آنچه شما می‌نویسید و منتشر می‌كنید همه مردم ایران مجبورند که بخوانند و یاد بگیرند. شما ذهن و زبان یک کشور را می‌سازید. شمارگان کتاب‌هایی که شما چاپ می‌کنید قابل مقایسه با بقیه کتاب‌هایی که در کشور چاپ می‌شود نیست. بنده آماری از زمان تصدی خود در سازمان شما دارم كه نشان می‌دهد جمع شمارگان كتاب‌هایی كه ما در سازمان چاپ می‌كردیم چهار برابر كل شمارگان كتاب‌هایی بود كه در كشور چاپ می‌شد و این حجم وسیع حتماً خوانده و آموخته می‌شد و، به هر حال، در سراسر كشور هیچ‌جایی نیست كه از كار شما خالی باشد. اگر شما زبان فارسی را درست تعلیم بدهید، نسل از پی نسل، فارسی را درست یاد می‌گیرند اما اگر اشتباه و انحراف و قصور و تقصیری در كار باشد، تقریباً جبران‌ناپذیر است. ما در فرهنگستان به‌قدر وسع می‌كوشیم كه به هر طریقی از زبان فارسی نگاهبانی كنیم و از انحراف و خطا در آن جلوگیری كنیم. به همین منظور، با رسانه‌ها هم در ارتباطیم. امّا كار رسانه‌های دیگر، در مقایسه با تأثیر كتاب‌های درسی، «چو شبنمی است كه بر بحر می‌زند رقمی».

یكی از كارهایی كه فرهنگستان كرده است و به كار شما بسیار نزدیك است تأسیس گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی است. ما، در این گروه، شوراهایی در سطوح ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان، و دانشگاه تشكیل داده‌ایم و در كارگروه‌های مختلف از صاحب‌نظران و استادان بزرگ زبان و ادب فارسی (همچون استاد سلیم نیساری و دكتر علی‌اشرف صادقی و دكتر محمد دبیرمقدّم و دیگر اعضای پیوسته فرهنگستان) استفاده كرده‌ایم تا این شورا بتواند كار خودش را به بهترین شكل انجام دهد. اكنون، پس از دو سه سال كار، وقت آن است كه از همه شما دعوت كنیم تا با فرهنگستان آشنا شوید و ببینید این دستگاه چه می‌كند؛ چون كار شما با كار فرهنگستان سخت در پیوند است و به هر حال «گر بگویم كه مرا با تو سروكاری نیست/ درودیوار گواهی بدهد كآری هست».

شما در كار تألیف كتاب درسی با لغات بیگانه هم سروكار دارید. طبیعی است كه آنچه ما به‌تصویب می‌رسانیم در كتاب‌های درسی بیاید و این لغات را می‌توان با نامه‌های اداری ابلاغ كرد. ولی ما نمی‌خواهیم ارتباطمان با شما ارتباط اداری باشد. مطلوب ما این است كه شما، هم اهمّیت و هم شیوه كار ما را وجدان كنید و ما و این دستگاه را از نزدیك بشناسید. ما همه كتاب‌های درسی را بررسی كرده‌ایم و لغات بیگانه و خارجی آنها را خارج‌نویس كرده‌ایم و معادل فارسی پیشنهادی‌اش را هم آماده كرده‌ایم. انتظار ما این است كه شما در كتاب‌های درسی این لغات فارسی را جانشین لغات فرنگی كنید. كاری كه فرهنگستان در واژه‌گزینی می‌كند بیشتر معطوف به آینده است. آدمی وقتی‌كه به چیزی عادت كرد به‌آسانی از آن فاصله نمی‌گیرد، ولی اگر كودكان ما از آغاز این لغات علمی را به فارسی یاد بگیرند، آنگاه عدول از این لغات برایشان مشكل می‌شود. بنابراین، راه و مسیرِ اصلی تأثیرِ كارهای ما در فرهنگستان كتاب‌های درسی تألیفی‌شماست.

كار مهم دیگر فرهنگستان تدوین و تصویب دستور خط فارسی (رسم‌الخط) است. رسم‌الخط و دستور خط فی‌نفسه انضباط می‌خواهد و این اختصاص به خط فارسی هم ندارد. در همه كشورها، دستگاهی باید باشد كه تكلیف خطّ آن كشور را روشن كند. هر خطّی هم برای خود مسائلی دارد و نمی‌شود و نباید هم آن را رها كرد و گفت «بگذار صد گل بشكفد» و هركس ساز خودش را بزند. در اینجا اعمال سلیقه جایز نیست، بلكه باید معیار و استانداردی وجود داشته باشد. به همین منظور، بیش از یك‌صد جلسه شورای فرهنگستان به بحث و بررسی دستور خط فارسی اختصاص پیدا كرده است، آن هم با حضور كسانی كه عمر خود را در عالم زبان و ادب گذرانده‌اند و با دیروز و امروز زبان فارسی آشنایند. چنین بود كه، در نهایت، ما دستور خط فارسی را به تصویب نهایی رساندیم.

ما می‌خواهیم از شما خواهش كنیم كه مصوّبات فرهنگستان را، ولو اینكه نمی‌پسندید، در كتاب‌های درسی اعمال كنید. در كار زبان، مصلحت كشور و مصلحت زبان فارسی در این است كه همه حجّیت فرهنگستان را بپذیریم. این را قانون هم حكم می‌كند، چون ریاست عالی فرهنگستان با رئیس جمهور است و وقتی‌كه رئیس جمهور مصوبه‌ای را از فرهنگستان ابلاغ می‌كند، همه دستگاه‌های كشور ملزم می‌شوند كه به آن عمل كنند. البته ما معتقد نیستیم كه كارمان بی‌عیب‌وخطا و وحی منزل است، ولی در همه‌جای دنیا دستگاهی هست كه جایگاهی دارد و تصمیم می‌گیرد و بقیه به آن تصمیمات عمل می‌كنند. در فرهنگستان هم بهترین استادان زبان و ادب فارسی گرد آمده‌اند و تصمیم می‌گیرند. كسانی كه امروز در فرهنگستان برای زبان فارسی تصمیم می‌گیرند، نوعاً و عموماً، بهترین‌ها هستند.

درباره رعایت دستور خط مصوب فرهنگستان اگر بخواهم مثالی بزنم «ی» علامت كسره اضافه روی «ها»ی غیرملفوظ است كه نباید به‌صورت جدا نوشته شود. شما، از نظر آموزشی، ترجیح می‌دهید كه «ی» را جداگانه در انتهای كلمات مختوم به «ها»ی غیرملفوظ بگذارید، ولی فرهنگستان این را اشتباه می‌داند. مسئولان سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی گفته‌اند كه هر گاه خواستیم یك كتاب درسی را عوض كنیم رسم‌الخط جدید را اعمال می‌كنیم. فرهنگستان این را نمی‌پذیرد، زیرا این دودستگی ایجاد می‌كند و دودستگی موجب هرج‌ومرج در كتاب‌های درسی می‌شود و عقل حكم می‌كند كه نظم بهتر از آشفتگی است. اگر قرار باشد كه مثلاً بیست كتاب جدید‌التأ‌لیف با رسم‌الخطّ ما تحریر و چاپ شود و بقیه كتاب‌ها هر كدام رسم‌الخطّ دیگری داشته باشد، دانش‌آموزان بیشتر سردرگم و گیج می‌شوند و همه بلاتكلیف می‌مانند. بچّه از پدر كه می‌پرسد او یك‌جور جواب می‌دهد، معلّم یك‌طور دیگر جواب می‌دهد، و فرهنگستان چیز دیگری می‌گوید! این خیلی بد است. یا باید شما جای ما تصمیم بگیرید و ما جای شما از فرهنگستان اطاعت كنیم یا شما تصمیمات فرهنگستان را اجرا كنید. منطبق ساختن كتاب‌های درسی با رسم‌الخط فرهنگستان ظرف دو سال شدنی است، زیرا محتوای كتاب‌های شما در رایانه موجود است و كافی است كه گروهی آنها را مطابق با دستور خط فارسی فرهنگستان تغییر بدهند و از سال جدید كتاب‌های یكدست منتشر شود. فرهنگستان هم حاضر است كه به شما كمك كند. همّت و زحمتی می‌طلبد كه مسئلۀ رسم‌الخط را در كتاب‌های درسی یك‌بار و یكباره حل كنیم. معادل‌های جدید برای لغات فرنگی هم همین‌طور است.

ما می‌خواهیم كه بدنۀ فرهنگستان با بدنۀ سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی كار كند و دیوار دوری و جدایی میان این دو نهاد فرو بریزد. امیدواریم كه حاصل این جلسه، علماً و عملاً، همكاری بیشتر این دو دستگاه با هم باشد؛ كه اگر چنین نشود، از زبان فرهنگستان باید گفت: «مسكین من و سعی‌های بی‌حاصل من».

در پایان، باید به این نكته هم اشاره كنم كه ما از باب دیگری هم لازم است كه با هم گفت‌وگو كنیم و آن محتوای كتاب‌های درسی در زمینه آموزش زبان و ادبیات فارسی است. در گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی در فرهنگستان، از كارهای مقدماتی كه فارغ شدیم، در نوبت‌های دیگر، جلسات محدودتری با مؤلفان و كارشناسان مقاطع ابتدایی و راهنمایی و دبیرستان راجع به آموزش زبان و ادب فارسی خواهیم داشت. ما می‌توانیم گفت‌وگوهای كارشناسانه سازنده‌ای با هم داشته باشیم و وظیفه خود می‌دانیم كه نظرمان را راجع‌ به آموزش به شما منتقل كنیم و با شما كار كنیم و متقابلاً از تجربه و نظر كارشناسانه شما نیز استفاده كنیم. برای همه آرزوی موفّقیت دارم و از همه تشكّر می‌كنم.

 

Haddade Adel
Haddade Adel